MOTIVERENDE GESPREKSVOERING · 5 MINUTEN LEZEN
Stap 2: bereidheid tot veranderen
Wanneer je tieners begeleidt bij leren, plannen en concentreren, blijkt de grootste uitdaging vaak de motivatie te zijn. Ontbreekt die, dan heeft het aanleren van vaardigheden weinig zin. Daarvoor ontwikkelde ik zeven stappen om leerlingen te leren leren, plannen en concentreren, waarbij je ze motiveert om dat ook echt te gaan doen. Dit is stap 2.
Naomi kreeg bij stap 1 inzicht in haar eigen gedrag. Duidelijk werd dat haar motivatie om de planning uit te voeren nog niet groot genoeg is: haar moeder zei dat het handig zou zijn, en verder had ze er zelf nog niet over nagedacht. Uit de zelftest bleek dat ze veel plannervaardigheden al beheerst, maar dat prioriteiten stellen en tijd inschatten lastig zijn. Ze stelt vaak uit, vooral omdat ze denkt dat het toch niet gaat lukken. Ze eindigt ons gesprek met een zucht: 'het zou wel veel rust geven als ik niet meer zou uitstellen, dan is het toch wel handig om mijn planning uit te voeren.'
Je ziet bij Naomi dat haar bereidheid tot veranderen door dat inzicht al groter is. Ze snapt beter waardoor het uitvoeren van de planning niet lukte en noemt zelf dat het haar rust zou geven.
Dit is vaak het moment waarop we denken: mooi, ze snapt het en ze wil ermee aan de slag, nu gaan we ervoor. Dan stellen we doelen, maken we een plan of gaan we meteen die planning maken. Begrijpelijk, maar niet handig.
Je slaat dan de stap over waarin je de bereidheid tot veranderen vergroot. Dat is belangrijk, omdat de afstand tussen inzicht (het zou handig zijn om het anders te doen) en gedrag (het ook echt anders doen) groot is. Is de motivatie niet groot genoeg, dan is de kans klein dat de volgende stappen goed uitgevoerd worden. Hoeveel tijd deze stap kost, verschilt: soms is één gesprek van een kwartier genoeg, bij een andere leerling zijn het er meerdere.
Verandertaal ontlokken
In deze stap ontlok je verandertaal: alle uitspraken van de leerling die pleiten voor veranderen en tegen de huidige situatie. Naomi die zegt dat het haar rust zou geven, is verandertaal. Zulke zelfmotiverende uitspraken zijn veel krachtiger als de leerling ze zelf doet dan wanneer jij ze uitspreekt.
Je ontlokt ze door de leerling aan te zetten tot denken, bijvoorbeeld met de vragen die je stelt. Je kunt samen de voordelen en nadelen van het huidige en het nieuwe gedrag in kaart brengen. Dat helpt bij de ambivalentie: de twijfels die bij gedragsverandering horen, omdat elke verandering voor- en nadelen heeft. Blijft een leerling twijfelen, dan is er te weinig doorzettingsvermogen om de verandering echt voor elkaar te krijgen.
Dit vraagt wel iets van jou: een basishouding waarin je gelooft dat iedereen tot verandering in staat is, waarin je zonder oordeel bent en respect hebt voor de autonomie van de ander. Stel jezelf op als een nieuwsgierige onderzoeker. Daarnaast heb je gespreksvaardigheden nodig: goede open vragen, reflecties waardoor de ander zich begrepen voelt, bevestigingen die het zelfvertrouwen vergroten, samenvattingen die de verandertaal versterken, en informatie geven op een manier die aansluit.
De beslissingsbalans
Om de ambivalentie in kaart te brengen werkt het goed om samen een beslissingsbalans in te vullen. Je bespreekt de voordelen én de nadelen van zowel het huidige als het nieuwe gedrag. Zo onderzoek je rechtstreeks, maar respectvol, ook de negatieve kanten van het huidige gedrag. Let op dat je niet in discussie gaat en zonder oordeel blijft, anders kan het averechts werken.
Bij Naomi was het gedrag nu: planning niet uitvoeren. Het gewenste gedrag: planning wel uitvoeren. Wat eruit kwam:
- Voordelen huidige gedrag: kan niet mislukken als ik het niet doe, minder stress over het uitvoeren.
- Nadelen huidige gedrag: meer stress omdat alles op het laatste moment moet, slechte kwaliteit van werk, dingen vergeten.
- Nadelen nieuwe gedrag: bang dat het niet lukt, het lijkt meer tijd te kosten.
- Voordelen nieuwe gedrag: goed gevoel over mezelf, meer zelfvertrouwen, werk op tijd af, rust, goede cijfers.
Het mooie was dat Naomi zelf de voordelen van het oude gedrag ging tegenspreken: 'het slaat eigenlijk nergens op dat ik denk dat ik daardoor minder stress heb en dat het me minder tijd kost, uiteindelijk is het juist het tegenovergestelde.' Haar conclusie: 'ik zie nu beter wat ik eraan heb als ik het gewoon ga doen, maar ik vind het ook spannend omdat ik bang ben dat het niet lukt. Toch wil ik het echt gaan doen.'
De bereidheid is vergroot. Ze voelt spanning, maar kan die nu plaatsen. We hebben besproken dat dat gevoel normaal is bij verandering, en dat het niet in één keer hoeft te lukken.
Voorbeeld van een ingevulde beslissingsbalans.